آشنایی با تاریخچه شهر اردبیل

16

جغرافیای اردبیل

اردبیل یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین شهرهای تاریخی ایران است که مردم آن در تحولات سیاسی و اجتماعی کشور طی ادوار مختلف تاریخی نقش پررنگی ایفا نموده‌اند. این شهر در نزدیکی مرز ایران با کشور آذربایجان قرار گرفته است و یکی از سردترین شهرهای ایران به حساب می‌آید. علاوه بر این، شهر اردبیل از جهت جاذبه‌های طبیعی و تاریخی بسیار غنی بوده و از همین رو سالیانه میزبان تعداد زیادی از توریست های داخلی و خارجی می‌باشد. همچنین فاصله این شهر از پایتخت ایران در حدود 591 کیلومتر بوده و فاصله آن از شهر تبریز نیز برابر با 219 کیلومتر می‌باشد. ارتفاعات مهم این منطقه اعم از کوهستان‌های سبلان، بزغوش و تالش و همچنین قرارگیری این شهر در فلاتی که توسط کوه‌ها احاطه شده است، سبب ایجاد آب و هوای سرد و کوهستانی در این ناحیه گردیده است، در سمت غرب این فلات نیز آتشفشان سبلان به ارتفاع 4811 متر قرار گرفته است که بیشتر ایام سال پوشیده از برف می‌باشد. از جهت جذابیت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های طبیعی منطقه اردبیل دارای تنوع گسترده‌ای از پوشش‌های گیاهی است که که به واسطه وجود کاریزها همواره پرآب و سیراب می‌باشند. مزارع، چشمه‌ها و مراتع فراوانی در منطقه اردبیل وجود دارند که سبب تبدیل شدن این استان به یکی از زیباترین مراکز توریستی کشور جهت سیر و سیاحت در دل طبیعت شده‌اند. اردبیل در گذشته نیز جزء محبوب‌ترین ییلاقات پادشاهان ایرانی بوده است و بیشتر این پادشاهان ایامی طولانی از سال را همراه با خانواده خود در این منطقه سکونت می‌نمودند و از آب و هوای معتدل آن لذت می‌بردند. همان‌طور که در ابتدا اشاره کردیم علاوه بر جاذبه‌های طبیعی، شهر اردبیل دارای تاریخچه‌ای طولانی است که ما در این مقاله به تشریح مفصل آن برای شما خواهیم پرداخت.

اردبیل شهر مقدس

علت نامگذاری اردبیل؛ اردبیل یا اردویل؟

 

اردبیل و یا اردویل متشکل از دو بخش “ارد” و “ویل” می‌باشد که ارد به معنای بیست و پنجم هر ماه و نام یکی از فرشتگان زرتشتی بوده و ویل به زبان آریایی به معنای شهر می‌باشد، بنابراین اردویل در زبان کهن به معنای شهر مقدس می‌باشد که به تدریج در زبان محاوره به اردبیل تبدیل شده است، البته هنوز هم در برخی نقاط استان اردبیل این استان را اردویل خطاب می‌نمایند. قدمت این منطقه مطابق با کتب تاریخی در دسترس برابر با 5000 سال می‌باشد که در لوحه‌های تاریخی سومریان از آن با نام آرتا و آرتتا نیز یاد شده است. از دیگر نام‌های به کار برده شده برای اردبیل در کتب تاریخی می‌توان به دارالارشاد، دارالملک، دارالامان و دارالعرفان اشاره نمود که هر یک از آنها در دوره به خصوصی از تاریخ در بین مردم رواج داشته‌اند. از آثار تاریخی مهم اردبیل، دهکده آتشگاه، شهرهیر و مسجد جامع اردبیل می‌باشند که امروزه به مراکز گردشگری این استان تبدیل شده‌اند و به عنوان نمادی از فرهنگ و هنر و تاریخ این منطقه شناخته می‌شوند.

 

تاریخچه پیدایش اردبیل

 

یاقوت حموی تأسیس شهر اردبیل را به سالهای 139 تا 163 و به شخص فیروز ساسانی نسبت داده است که در آن زمان اردبیل به فیروز گرد شهرت داشت. او در کتاب معجم البلدان اردبیل را از بناهای فیروز مشهور زمانه خود خوانده است که در دوره قبل از اسلام به آن کرسی ناحیه نیز گفته می‌شد. در دوره حکومت بنی‌امیه، مرکز حکمرانی آذربایجان از مراغه به اردبیل منتقل شد و تا قبل از حمله مغول به این منطقه، اردبیل به شهری پرجمعیت و آباد مشهور بود که در نظر بیشتر پادشاهان مکانی مناسب برای بنای حکومت در آن بود. پس از حمله مغول‌ها و انهدام کامل شهر، مجدداً در زمان صفویه شهر آباد شد و به اوج آبادانی و شکوه خود رسید، به طوری که امروزه قدمت بسیاری از بناهای تاریخی این شهر همچون آرامگاه شیخ صفی ‌الدین اردبیلی عارف بزرگ اردبیلی، به دوران صفویه بازمی‌گردد. همواره در تمامی ادوار تاریخی موقعیت جغرافیایی اردبیل از چندین حیث دارای اهمیت بالایی بوده است، به طور مثال به دلیل قرارگیری اردبیل بر سر راه تاجران و بازرگانان، این شهر از جهت تجاری و سیاسی جایگاه ویژه‌ای داشته است. بهترین صادرات اردبیل خشکبار و قالی بود که بیشتر این بارها از شهرهای اردبیل، تبریز، آستارا و لنکران برای رسیدن به مقصد عبور خود می‌کردند. در اواخر دوره صفویه برای مدت کوتاهی اردبیل به دست عثمانی‌ها افتاد که به سرعت توسط ایرانیان پس گرفته شد. از گردشگران بزرگ تاریخ که از این شهر به عنوان منطقه‌ای آباد و توریستی یاد کرده‌اند می‌توان به پیترو دلا واله، آدام اولئاریوس و تاورنیهو جیمز موریه اشاره نمود که نام شهر اردبیل توسط همگی آنها در سفرنامه‌هایشان ذکر شده است.

 

زبان تاتی

 

حدود 5 هزار سال پیش قوم اورارتو که مورخان آنها را از نژاد آریایی‌ها می‌دانند در ایران و در منطقه‌ای در جنوب قفقاز از ارمنستان تا کردستان زندگی‌ می‌کردند. پس از آن یعنی بیست قرن قبل از میلاد مسیح، آریایی‌ها در این ناحیه سکونت داشتند که ریشه زبان رایج بین این مردم و اهالی سرزمین ایران تا چندین قرن بعد یکی بوده است. زبان رایج میان مردم ایران به سه زبان پارسی قدیم، اوستائی و پهلوی تقسیم می‌شد که زبان‌های بعد از آن اعم از زبان آذری ریشه‌ در گذشته داشته و شاخه‌ای تحول یافته از همان زبان‌ها می‌باشند. زبان تاتی که در گذشته زبان رایج میان اهالی قزوین و آذربایجان بوده است، پس از گذشت سالها دچار تغییر و تحولاتی شده است و به تدریج جای خود را به زبان ترکی داده است. زبان اوستائی نیز به جهت نوشته شدن کتاب زرتشتیان با این زبان به این اسم شهرت یافته و مدتی در میان مردم رایج بوده است. به نقل از برخی مورخان، زبان اوستائی قدیمی‌ترین زبان آریایی است که اردبیلیان باستان به این زبان سخن صحبت می‌نمودند. مدتی بعد از حمله اعراب به ایران، زبان عربی در بسیاری از نقاط کشور رواج یافت، اما تا کنون در هیچ کدام از استان‌های ایران این زبان به زبان اول و اصلی اهالی آن منطقه تبدیل نشده است. زبان ترکی نیز توسط اقوام ترک به سرزمین ایران وارد شد، در حقیقت در ابتدا قبایل ترک برای دسترسی به مراتع و چراگاه‌ها به ایران وارد شدند و با گذشت زمان در همان مناطق سکونت نمودند. به این ترتیب در دوران سلجوقیان و غزنویان زبان ترکی در این مناطق رواج بیشتری یافت و تا کنون نیز مردم اهالی آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، قزوین، زنجان و اردبیل اکثراً به این زبان صحبت می‌کنند. البته زبان فارسی در تمامی مقاطع تحصیلی در این استان تدریس شده و مکاتبات اداری نیز به زبان فارسی صورت می‌پذیرد، اما زبان محاوره مردم در طول روز و در جمع خانواده زبان شیرین ترکی می‌باشد. همچنین در برخی نقاط استان اردبیل همچون امامرود، خلخال و روستاهای اطراف آن، مردم به زبان تاتی و آمیخته‌ای از زبان کردی و تالشی سخن می‌گویند.

 

سوغات و صنایع دستی استان اردبیل

استان اردبیل یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور از جهت تنوع سوغات از نگاه گردشگران می‌باشد. از اصلی‌ترین سوغاتی‌های این استان می‌توان به تخمه آفتابگردان، حلوای سیاه، سرشیر، شکلات رسته، کره سبلان، شیرینی‌های محلی، عسل درجه یک سبلان و همچنین آب نبات اشاره نمود که هر یک در عطر و طعم بی‌نظیر می‌باشند. حلوای سیاه اردبیل علاوه بر داشتن طعم خوشمزه آن به دلیل استفاده از مواد مغذی همچون جوانه گندم و کره طبیعی جایگزینی مناسب برای تنقلات مضر برای سلامت افراد می‌باشد. از مشهورترین صنایع دستی استان اردبیل نیز می‌توان به قالی‌بافی، گلیم‌بافی، جاجیم‌بافی، نقره‌کاری، قلم‌زنی، خاتم‌کاری، صنایع چوبی و فلزی و سفالگری اشاره نمود که اغلب آنها توسط عشایر تولید شده و در بازارها و مراکز فروش صنایع دستی این استان به فروش می‌رسند. فرش اردبیل نیز از فرش‌های نفیس منطقه آذربایجان به شمار می‌رود که در بین خانواده‌های ایرانی بسیار محبوب بوده و فروش بالایی در بین گردشگران خارجی نیز دارد. همچنین بازار فروش و صادرات فرش اردبیل در خارج از کشور بسیار پررونق بوده و در حقیقت اکثر فرش‌های اردبیل به کشورهای آلمان، ایتالیا، فرانسه و ژاپن صادر می‌شوند.

 

مذهب مردم استان اردبیل

طبق اسناد تاریخی بر جای مانده از زمان گذشته، اهالی استان اردبیل دین هورمزد پرستی داشتند. با ترویج دین زرتشتی در کشور، پیامبر زرتشتیان به تبلیغ این دین در مناطق مختلف این استان همچون دامنه‌های سبلان، دشت مغان و اطراف دریاچه ارومیه پرداخت که نتیجه آن گرایش برخی از اهالی استان به این دین بود. هم‌زمان با گرایش برخی از اهالی اردبیل و همچنین رویایی زرتشتیان و بت‌پرستان در قالب جنگی سخت، زرتشتیان تمامی روستاهای اردبیل را فتح نمودند و در پی آن آتشکده‌ای در اردبیل در منطقه‌ای به نام آتشگاه باقی بنا کردند. تا قبل از حمله اعراب به ایران، دین زرتشت دین رسمی مردم ایران بود، اما پس از فتح ایران توسط اعراب دین اسلام به عنوان جایگزین آن اعلام گردید. در دوره خلافت حضرت علی (ع)، اشعث به عنوان حاکم آذربایجان انتخاب شد که در این زمان گرایش اهالی این منطقه به دین اسلام به اوج خود رسید. علاوه بر مسلمانان، ارامنه نیز جمعیت بالایی از ساکنین اردبیل را به خود اختصاص می‌دادند که اغلب آنها نیز به مشاغل صنعتگری، طبابت و تجارت مشغول بودند. اما در اواخر حکومت قاجار با کاهش رونق تجارت در اردبیل، ارامنه از این منطقه مهاجرت نمودند و امروزه کمتر ارمنی را در این استان مشاهده خواهیم کرد.

لباس محلی مردم اردبیل

پوشش محلی مردم اردبیل

امروزه با توسعه فرهنگ شهرنشینی و گسترش شهرهای بزرگ، استفاده از لباس‌های محلی و سنتی در بیشتر استان‌ها منسوخ شده است و اکثر مردم از لباس‌های عادی برای حضور در محافل مختلف استفاده می‌نمایند. البته هنوز هم در برخی از نقاط کوچکتر استان اردبیل همچون روستاهای مغان و ارسباران، اهالی روستا از لباس‌های محلی به عنوان پوشش اصلی خود استفاده کرده و این فرهنگ را از گذشته تا کنون حفظ نموده‌اند. لباس‌های محلی اصیل و زیبای استان اردبیل یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری این استان و نمادی از فرهنگ و تاریخ غنی این منطقه می‌باشد که امروزه آنها را بیشتر با نام لباس‌های محلی ایل شاهسون و ارسباران می‌شناسیم. مردان این ایل از کلاه‌های مخصوصی با نام کپی در پوشش خود استفاده می‌کنند که نظیر آن را در پوشش اهالی گیلان نیز مشاهده خواهیم کرد. لباس بانوان ایل شاهسون نیز متشکل از چارقدی گلدار، شلیته‌های زیبا، پیراهن‌های رنگین و همچنین جلیقه‌های سکه‌دوزی شده با طلا و نقره می‌باشد که هر یک از آنها نشان‌دهنده وضعیت اقتصادی و جایگاه اجتماعی آن خانواده در جامعه می‌باشد.

همان‌طور که در این مقاله خواندید استان اردبیل دارای تاریخی کهن بوده و نام آن در بیشتر کتب تاریخی به نیکی یاد شده است، چرا که این منطقه مهد پرورش چهره‌های بزرگی در تاریخ می‌باشد که اغلب آنها در تحولات سیاسی و فرهنگی این کشور نقش مهمی را ایفا نموده‌اند. برای آشنایی بیشتر با تاریخ، فرهنگ و آداب و رسوم مردم استان اردبیل می‌توانید به این منطقه سفر کرده و از بناهای باستانی و آرامگاه‌های چهره‌های شاخص این استان بازدید نمائید تا هر چه بیشتر از نحوه زندگی و فرهنگ اهالی ادربیل مطلع گردید. به دلیل آب وهوای سرد و کوهستانی استان اردبیل بهترین زمان سفر به این منطقه فصل‌های بهار و تابستان و توسط خودروی شخصی می‌باشد، تا بتوانید از طبیعت زیبای این استان در مسیر رسیدن به آن نیز لذت ببرید.

پاسخ دهید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.